ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਨਕਸਰ, ਠੱਕਰਵਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੱਖੋਵਾਲ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਪਿੰਡ ਠੱਕਰਵਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਇੱਥੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਸੱਚ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਫੈਲਾਇਆ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸੇ ਮਹਾਨ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਊ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮਹੰਤ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧੂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹੰਤ ਮਥੁਰਾ ਦਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੋਰ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਥਾਂ ਉਸਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਠੱਕਰਵਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਇੱਕ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਖੂਹੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਲੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਡੇ ਬਰੋਟੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਹਾਥੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਾਲਮ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਕਾਰਨ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਲੀ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿੱਚ “ਬ੍ਰਹਮੈ ਗਰਬੁ ਕੀਆ ਨਹੀ ਜਾਨਿਆ…” ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਉਮੈ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਤੱਕ ਛੂਹ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ “ਹਰੇ ਰਾਮ” ਆਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ “ਸਤਿ ਕਰਤਾਰ” ਆਖ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਅਵਤਾਰ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਸਤਿ ਕਰਤਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ।

ਅੱਜ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਨਿਮਰਤਾ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।