“ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਘਾ ਸਾਹਿਬ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਪੋਵਾਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਪਿੰਡ ਦੁਲਚੀ ਮਾਜਰਾ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਘਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੋਵਾਤ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਸੰਵਾਰੇ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਬਦਲੀ ਸੀ। ਪੋਵਾਤ ਪਿੰਡ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਘਾ ਸਾਹਿਬ, ਦੁਲਚੀ ਮਾਜਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਔਖੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਦੁਲਚੀ ਮਾਜਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕਠਿਨ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ।

ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਤੱਕ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੜਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਪੋਵਾਤ ਨੂੰ ਕੰਘਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੀ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਦੁਲਚੀ ਮਾਜਰਾ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੈ।