ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਪਿਆਉ ਉੱਤਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਰੋਡ (ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ) ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਨ 1505 ਵਿੱਚ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਦੀ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਥਾਂ ਇਕ ਬਾਗ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਤਮਕ ਸ਼ਰਨ ਅਸਥਾਨ ਬਣ ਗਈ।

ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ, ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਭੇਟਾਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ “ਪਿਆਉ” ਪਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ “ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣਾ”। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੁਆਂ ਇੱਥੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਪਿਆਉ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਅਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਵਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਬਾਗ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀ ਇਸਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਦੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਲੱਗੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਚਮਤਕਾਰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਕੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ।

ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਜੋਤ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਏ। ਅਖ਼ੀਰਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਪਿਆਉ ਅੱਜ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ — ਨਿਮਰਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ—ਦਾ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।