ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ – ਨੰਗਲ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨੰਗਲ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਭਿਭੌਰ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਿਭੌਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੋਭਾ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1753 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1696 ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਨਾਦੌਣ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨੀ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਘਾਟ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਈ ਮੱਲਾਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੱਲਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪਰੰਤੂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਗਤਿ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਮੱਲਾਹ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਰੁਕਨੁੱਦੀਨ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੈਦਾ ਮੱਲਾਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਨੂੰ ਸਜਾ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਉਸਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੈਦਾ ਮੱਲਾਹ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਕਿਸ਼ਤੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕਿਸ਼ਤੀ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਮਾਲਿਕ।”

ਸੈਦਾ ਮੱਲਾਹ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਹੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕੀਤਾ। ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੁਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕਰਣੀਆਂ ਚਾਹੀਆਂ, ਪਰ ਸੈਦਾ ਮੱਲਾਹ ਨੇ ਬੜੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੱਲਾਹ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਰੂਪੀ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਾਇਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ।”

ਸੈਦਾ ਮੱਲਾਹ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਸੈਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਤੇਰੀਆਂ ਇੱਕੀ ਪੀੜੀਆਂ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੀਆਂ।”

ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।