ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਪੁਰੀ ਸਾਹਿਬ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਹੈ। ਸੰਨ 1514 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਸਥਾਨ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਈ ਹਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਵੇਦਨ ‘ਤੇ ਇੱਥੇ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਰੋਹਿਲਾ ਪਠਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਕੁਰਿਵਾਜ ਵਿੱਚ ਲਿਪਤ ਸਨ। ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਨੇਕ ਚਮਤਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਿਖਾਇਆ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਬਾਲਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ। ਹਰ ਵਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਠਾਨਾਂ ਦੇ ਗਲਤ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨਿਆਈ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ।

ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਤੋਤੇ ਉਡਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਬਾਗ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭੇੜ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਚਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਭੇੜਾਂ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਹੂੰ ਪੀਸਣ ਲਈ ਲਾਇਆ ਪਰ ਆਟਾ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਚਮਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਆਂ ਸੁੱਕ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਬਾਲ ਤਸਕਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਣਗੇ ਤਦ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਸਮਝ ਕੇ ਪਠਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭਗਤ ਬਣ ਗਏ।

ਰੋਹਿਲਖੰਡ ਦੇ ਕਈ ਪਠਾਨਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਇੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਹੋਲਾ ਮੋਹੱਲਾ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਨ। ਇੱਥੇ 35 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਸਰਾਇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ।