ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕ ਪੁਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਧਾਰੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਢੇਲਾ ਦਰਿਆ ਹਰ ਸਾਲ ਬਾੜ ਲਿਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਰਤਨ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀਰਤਨ ਦੌਰਾਨ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਧਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਟ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਿਆ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਾੜ ਨਹੀਂ ਲਿਆਂਦੀ।

ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਸਵਰਨ ਦਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ ਸੁੱਟਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਢੇਲਾ ਦਰਿਆ ਪੈ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਅਤੇ ਬੈਸਾਖੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਆਵਾਸ: ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਗਭਗ 30 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਰਾਏ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਕੂਮਾਓਂ ਵਿਕਾਸ ਮੰਡਲ ਟੂਰਿਸਟ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵੀ ਆਵਾਸ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ।