ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਬਾਰ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ ਜੋ ਸੱਤਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਗਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਬਦਲ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਇੱਥੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਧਾਰਮਿਕ ਡੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਪਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੂਨ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਡੇਰਾ।

ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁਕ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਦੇ ਕਈ ਤੱਤ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੀਨਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਬਦ । ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੁਕਲਾ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਣਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਤੱਤ ਵੱਧ ਹਨ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਸਜਿਦ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਰਗਾ। 17ਵੀਂ ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਫੀ ਅਜੀਬ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸਲਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੰਗੇ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ “ਮੁਸਲਮਾਨ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਥਾਂ “ਬੇਈਮਾਨ” ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਨ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜੋ ਆਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ।

ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ 1699 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਮ 1703 ਤੋਂ 1706 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਰਾਏ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ ਨੇ ਇਸ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਮ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1741–1742 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲੇ।