ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੀਲੀਭੀਤ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਥਾਂ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੋਰਖ-ਮੱਟਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1515 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਲੰਬੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਮੱਤਾ ਪੈ ਗਿਆ।

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਭਗਤ ਆਲਮਸਤ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਪੀਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੋਰਖਪੰਥੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਲਮਸਤ ਨੂੰ ਥਾਂ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤੰਗ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੀਪਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਜੋ ਆਲਮਸਤ ਨੂੰ ਉਥੋਂ ਹਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਗੜ੍ਹ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ, ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ, ਬਰੇਲੀ ਅਤੇ ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾਨਕਮੱਤਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜੋਤਿਮਈ ਹਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੋਰਖਪੰਥੀ ਸਦਾ ਲਈ ਉਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਮੱਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੋ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 140 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਹ ਰੀਠੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੀਠੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਫਲ ਤੋੜ ਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੀਠਾ ਕੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਖਾਸ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਰੀਠੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿੱਠੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇੱਥੋਂ ਰੀਠਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।