ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੀਰ ਗੜ੍ਹੀ ਸਾਹਿਬ ਭੰਗਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਨ 1688 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਲੜੀ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੀਰਤਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੇਹਰਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਸਤਾਰ ਅਸਥਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਗਿਆ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਅਸਥਾਨ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੰਕਾਰੀ ਕਵੀ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ੇਰਗਾਹ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਆਦਮਖੋਰ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤਿੰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰੁਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਆਸਥਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਪਰਵਤੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਮਣਿਕਰਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਤਿ ਪਵਿਤ੍ਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਚਮਤਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਝਰਨੇ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ। ਇਹ ਝਰਨੇ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਮਣਿਕਰਨ ਨੂੰ ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਨੁਭਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਂਉਟਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਯਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿਖ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। 1685 ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਆਏ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਲਿਖੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਦਿਆ ਸਿਖਾਈ। 1688 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਵਿਰਲੇ ਪਾਵਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।