ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂਬਾਗ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ (ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ) ਦੌਰਾਨ ਸੰਨ 1507 ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈਠੇ।

ਉਥੇ ਬੈਠਿਆਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਾਲਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਹੈ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਇੰਨੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਵਜਾਈ ਕਿ ਨੇੜਲੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਵਿਆ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚੇ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਕਾਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਗ ਦੇ ਸੰਭਾਲਕ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉੱਠਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦੇਖ ਕੇ ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਨਾ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸੀ, ਨਾ ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਨਾ ਜਪਮਾਲਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੱਥੇ ਤੇ ਤਿਲਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਠਿਆ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰਬਾਬ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਮਾਲਾ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚੇ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਨੇਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਵਾਰਾਣਸੀ ਆਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਉਹ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਖਤਮ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਦੇਵੇਗਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਪਰ ਅਹੰਕਾਰੀ ਪੰਡਿਤ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਭਿਮਾਨ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਾਪ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਮੁੜ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਸੰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਉਸਨੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਖ਼ਿਰਕਾਰ ਸੰਤ ਨੇ ਉਸਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਭੌਂਕਣ ਵਰਗਾ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਸ਼ਰਾਪ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ।

ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਚਤੁਰ ਦਾਸ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਸੱਚੇ ਜੀਵਨ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕਰਮਕਾਂਡ ਜਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਪੰਡਿਤ ਗੋਪਾਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਇਸ ਦਿਵਿਆ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਬਾਗ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਥਾਨ ਗੁਰੂਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂਬਾਗ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।