ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਨਗਰ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਬਲਿਦਾਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਸੰਬੰਧ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜੁਲਮ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰਰੁਖਸਿਆਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਮਿਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਦਰਾਜ਼ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਈ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਾਣੀ ਕੁਝ ਵੱਧ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ। ਜੁਲਮ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜੱਥੇ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਨਗਰ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਹਾਇਸ਼ ਬਣਾਇਆ।

ਸਨ 1740 ਈ. ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਜੱਥੇਦਾਰ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜੱਥਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਬਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆ ਕੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਡਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂਘਰ ਦੀ ਘੋਰ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਜੱਥੇਦਾਰ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਦੋ ਬਹਾਦੁਰ ਸਿੱਖ ਵੀਰ – ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ (ਮੀਰਾਂ ਕੋਟ) ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ( ਮਾੜੀ ਕੰਬੋਕੀ) – ਅੱਗੇ ਆਏ। ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਥੈਲੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਲਾਇਚੀ ਬੇਰੀ ਕੋਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਏ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੱਟ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੁੱਕਾ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਚੌਧਰੀ ਕਰ ਦੇਣ ਆਏ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਥੈਲੀਆਂ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਥੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਝੁਕਿਆ, ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੁਰਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਆਪਣੇ ਭਾਲੇ ਉੱਤੇ ਟੰਗ ਲਿਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘ ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਦਾ ਸਿਰ ਲੈ ਕੇ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੱਥੇ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਨਗਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਸਨ 1953 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਫਤੇਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰੱਖੀ। ਅੱਜ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।