ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ (ਪੰਜਾਬੀ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ; ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ: گردوارا پنجا صاحب; ਉਰਦੂ: گردوارہ پنجہ صاحب) ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸਥਾਪਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਸ ਪੱਥਰ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ‘ਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਦੀ ਛਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਮਤ 1578 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੇ ਬੈਸਾਖ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ (ਲਗਭਗ 1521 ਈਸਵੀ) ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫਕੀਰ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਕੰਦਹਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਮਰਾਜ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਨਾਪਤੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਯ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਕਥਾ

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਇੱਕ ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਬੈਠ ਕੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਗਤ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਫਕੀਰ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ।

ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੁੱਖੇ ਬੋਲ ਵੀ ਕਹੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨੇੜੇ ਪਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਹਟਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਫੁੱਟ ਪਿਆ। ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਬੁਝਾਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਸੁੱਕ ਗਿਆ।

ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਦੀ ਛਾਪ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਪੱਥਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਵਗਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਅਚੰਭੇ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਾਹ ਵਾਲੀ ਕੰਦਹਾਰੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤ ਬਣ ਗਿਆ।