ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਵਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਥਾਂ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਨਾਰੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹਰਿਦੁਆਰ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੇਲੇ ਦੌਰਾਨ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂ ਯਾਤਰੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਪਾਣੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਨਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਪੂਰਬ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਗਲਤ ਰਸਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਹੱਸ ਪਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਪਾਣੀ ਇੰਨਾ ਦੂਰ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਪਾਣੀ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇਗਾ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਗੰਭੀਰ ਜਵਾਬ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੁੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝ ਦੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।

ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰ ਇਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ।

ਦੁਰਭਾਗਵਸ਼, ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਵਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੀਮਿਤ ਸੰਭਾਲ, ਘੱਟ ਸੂਚਕ-ਪਟੀਆਂ ਅਤੇ ਆਧਾਰਭੂਤ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤੀ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਸਮੂਹਕ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਵੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ।