1740 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਥਿਤ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁਗਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਨੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿੱਜੀ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਰਗੀਆਂ ਅਨੈਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਝਟਕਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੇਹਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੱਸਾ ਰੰਗੜ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਜੱਥੇ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਉਭਰੇ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, 1746 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਮਿਨਾਬਾਦ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਜਾਗੀਰਦਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸੂਬੇਦਾਰ ਯਾਹਿਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦਾ ਭਰਾ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੀ ਝੜਪ ਦੌਰਾਨ ਜਸਪਤ ਰਾਇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਠਾਨ ਲਈ।

ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਰੇਤ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘੋਰ ਅਪਮਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।

ਮਈ 1746 ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਯਾਹਿਆ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਲੜਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਬਾਰੀ ਦੋਆਬ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਜੱਥਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਾਹਨੂਵਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਲਦਲੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਇਸ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 7,000 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਰੀਬ 3,000 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਹ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ‘ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਸਹਿਣ ਕੀਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।